ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ
Τομέα Εκκλησιαστικής Ιστορίας, Χριστιανικής Γραμματείας, Αρχαιολογίας και Τέχνης
ΜΕ ΘΕΜΑ
Μέγας Βασίλειος.
«ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΕΞ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΩΦΕΛΟΙΝΤΟ ΛΟΓΩΝ».
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2018
ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ-Βίος και έργο.
Περί το 330μ.Χ. γεννιέται εις την Νεοκαισάρειαν του Πόντου ο τότε Βασίλειος και μετέπειτα Μέγας, καθώς το πνευματικό του ανάστημα τον κατέστησε. Ευσεβής οι γονείς του Βασίλειος και Εμμέλια και εξ΄ ευγενικής καταγωγής, του έδωσαν τα απαραίτητα εφόδια για την μετέπειτα εξέλιξη και ολοκληρωτική του παράδοση στην εν Χριστώ ζωή. Ο Βασίλειος μετέβει, ίσως λόγω του ότι ήταν φιλάσθενος[1], εις το κτήμα, που ασκήτευε η γιαγιά του Μακρίνα, από την οποία πήρε αρχικά την πρώτη του μόρφωση , πριν μαθητεύσει κοντά στον ρήτορα πατέρα του. Το 345, ημερομηνία στην οποία συμφωνούν όλοι, μετέβη ο Βασίλειος στην Καισάρεια για σπουδές κοντά στον ρήτορα Λιβάνιο και εκεί γνώρισε κατ΄άλλους τον μετέπειτα αχώριστο φίλο του Γρηγόριο Νανζιανζηνό- Θεολόγο. Στην Αθήνα έφτασε το 352 και σπούδασε στην σχολή του Προαιρέσιου και κοντά στον Ιμέριο, ρητορική, φιλοσοφία, φιλολογία, μαθηματικά, ιατρική εκτός μουσικής. Μετά το πέρας των σπουδών του επιστρέφει στην Καισάρεια και αφού διδάξει ρητορική για ένα χρόνο, αποσύρεται στον Πόντο στο οικογενειακό ασκηταριό του. Απο εκεί κινούμενος από θέρμη για εμβάνθυνση στον μοναχικό τρόπο ζωής περιοδεύει ησυχαστήρια στην Συρία, την Αίγυπτο και την Παλαιστίνη. Όταν επέστρεψε εκάρη μοναχός και χειτονήθηκε το 359 διάκονος από τον τότε Επίσκοπο Καισαρείας Διάνιο. Το επόμενο έτος συμμετείχε, ως παρατηρητής στην σύνοδο της Κωνστντινουπόλεως, αλλά απογοητεύμενος από τις εξελίξεις της και την δράση του Διάνιου να υπογράψει το ομοιανό σύμβολο, τον εγκαταλέιπει και αποσύρεται ξανά στο πανέφορμο τοπίο, κατά τον Γρηγόριο Θεολόγο, παρά του Ίρεως ποταμού, στον Πόντο απέναντι από το ασκητήριο της αδελφής του. Εκεί γράφει πλούσιο συγγραφικό έργο και σύντομα μαζεύονται γύρω του μοναχοί και κάποιοι από τους εναπομείναντες του εκδημήσαντος αδελφού του Ναυκράτιου. Γράφει κανόνες για τον μοναχικό βίο και ασκητικά, οργανώνοντας τον και μαζί με τον Γρηγόριο την Φιλοκαλία, κράμα από τα έργα του Ωριγένη. Το 362 επιστρέφει στην Καισάρεια και χειτονείται πρεσβύτερος από τον Ευσέβιο, διάδοχο του Διανίου. Εδώ οι απόψεις είναι διαφορετικές σχετικά με το αν εχειτοτονήθει με την βία ή διότι το απεφάσισε μόνος του βλέποντας την τραγική κατάσταση της εκκλησίας. Παρά ταύτα, αναλαμβάνει μεγάλο έργο και διά τούτο τον λόγον φθονείται υπό του Ευσεβίου και επιστρέφει στον Πόντο. Όμως σύντομα επανέρχεται και παρά τις κατηγορίες και τις απειλές του υπάρχου Ουάλη δεν κάμπτεται, ούτε και στον ίδιο τον αυτοκράτορα αργότερα. Το μεγάλο φιλανθρωπικό και κοινωνικό έργο του Μ. Βασιλείου τον έχει καταστήσει υψηλά στα μάτια των ανθρώπων και ο Ουάλης τελικώς τον στηρίζει σ΄αυτό.
ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ-Βίος και έργο.
Μετέπειτα με την διαίρεση της επαρχίας από τον Ουάλη, είτε για να μειώσει το κύρος του Βασίλειου[2] έιτε των επάρχων, η μητρόπολη Καπποδοκίας διασπάται. Ο Βασίλειος το διάστημα αυτό χειροτονεί Επισκόπους σε μικρές επαρχίες, που ήταν αμφιλεγόμενη η υπαγωγή τους για να τις προστατέψει από τους αρειανούς επισκόπους. Μεταξύ άλλων και τον Γρηόριο Νύσσης και τον Γρηγόοριο Νανζιανζηνό. Αυτά φυσικά, αφού έχει προηγηθεί ο θάνατος του Ευσεβίου και το 370 ο Βασίλειος έχει εκλεγεί Επίσκοπος Καισαρείας. Σύντομα μετά την χειροτονία του οικοδόμησε την «Βασιλειάδα», συγκρότημα, που αποτελούνταν από ξενοδοχεία, πανδοχεία, εργαστήρια, ξενώνες, νοσοκομείο, γηροκομείο κ.α. Ήταν το αποκορύφωμα του έργου του με τελεία οργάνωση. Παρά την επιβαρυμένη υγεία του ασχολήθηκε με θέματα ενότητος της εκκλησίας και αντιαιρετικού συγγραφικού έργου. Το τελευταίο έτος της ζωής του εξασθένησε πλήρως και εκοιμήθη τον Δεκέμβριο προ του έτους 379. Η κηδεία του έγινε την 1η Ιανουρίου 379, οπότε και τιμούμαι στη Ορθόδοξη εκκλησία την μνήμη του. Ο Μ. Βασίλειος θεμελειωτής της Καππαδοκικής Θεολογίας,όπως ονομάστηκε και συνεχιστής του Μ. Αθανασίου υποστηρίζει τον όρο ομοούσιο, αλλά χωρίς να τον αναφέρει καταφέρνοντας με τον δεξιοτεχικό του τρόπο,και να μην εκδιωχθεί από την επισκοπή του[3], αλλά και να πείσει πολλούς αρειανούς να δεχθόυν την ορθοδοξη διδασκαλία, την οποία με ζήλο υπερασπιζόταν. Το έργο του πλούσιο, όπως προείπαμε μπορεί να διακρίνει κανείς σε κατηγορίες. Έργα Δογατικά, Ασκητικά, Ομιλίες, Επιστολές κ.α. Αυτό με το οποίο εμείς,θα ασχοληθούμε θα μπορούσε κανείς να το κατατάξει στις ομιλίες του Μ. Βασιλείου και το θέμα του «ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΕΞ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΩΦΕΛΟΙΝΤΟ ΛΟΓΩΝ». Με αφορμή την απαγόρευση του Αυτοκράτορα Ιουλιανού, να διδάσκουν οι Χριστιανοί την κλασική παιδεία, ο Μ. Βασίλειος γράφει το έργο αυτό, προτρέποντάς τους να διδάσκονται τους έξωθεν λόγους, αλλά να παίρνουν από αυτούς, μόνο ότι είναι ωφέλιμο. Και το ότι ωφέλιμο πάρουν, απαραίτητο είναι κατά τον άγιο, για να μπορέσουν μετέπειτα να κατανοήσουν τις Γραφές. Από την κλασική παιδεία θα πάρουν τα εφόδια για τον παρόντα αιώνα και από τις γραφές για τον μέλλοντα, ώστε για τον Μ. Βασίλειο να μην θεωρείται η πρώτη άχρηστη,, αλλά τουναντίον[4]. Ας δούμε, όμως, αναλυτικά, το πως εκθέτει ο ίδιος τις παραπάνω απόψεις με τον πάντοτε ευφυέστατο και δεξιοτεχνικό του τρόπο.
ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ- «ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΕΞ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΩΦΕΛΟΙΝΤΟ ΛΟΓΩΝ»- Νοηματική απόδοδη.
Με μία αναφορά, για του λόγου το αληθές περί της χρησιμότητος της κοσμικής σοφίας, στην άποψη του Ησιόδου, ότι είναι καλός άνθρωπος εκείνος ο οποίος μπορεί και ξεχωρίζει τον καλό λόγο από τον κακό και δέχεται τον πρώτο ξεκινά ο Μέγας Βασίλειος την ομιλία του προς τους νέους, διεκδικόντας την ταυτότητα του πνευματικού τους πατρός. Ήδη έτσι τους προδιαθέτει να τον ακούσουν και να μάθουν, πως θα διακρίνουν τα ωφέλιμα από τα άχρηστα στα κείμενα των αρχαίων. Πριν, όμως, εισέλθει ακριβώς στο θέμα αυτό, κάνει διάκριση μεταξύ αυτής της ζωής και της άλλης, δηλαδή της προσκαίρου τούτης ζωής και της μετά θάνατον αιωνίας και ατελευτήτου. Τονίζοντας,λοιπόν, πως εμείς οι Χριστιανοί ζούμε με την ελπίδα της άλλης ζωής και γι΄ αυτήν πρέπει να φροντίζουμε μαζεύοντας τα απαραίτητα εφόδια, θα εισέλθει μετά στο θέμα της χρησιμότητος της έξωθεν παιδείας για την παραπάνω προετοιμασία. Αλλά, πάντοτε για να γίνει πιο κατανοητός, αναφέρει παραδείγματα. Έτσι, παρουσιάζει την διαφορά αυτής της ζωής με την άλλη, με την διαφορά την σκιάς από την πραγματικότητα. Ως προετοιμασία, λοιπόν, για να δεί κανείς το Φως των Γραφών είναι η ανάγνωση των συγγραμμάτων της κλασικής παιδείας, ώστε να μην τυφλωθέι υψώνοντας το κεφάλι του απεθυθέιας στον ήλιο πριν τον αντικρίσει εις το νερό. Ο ήλιος στο νερό είναι η κλασική παιδεία, απαραίτητη για να προστατέψει τα μάτια της ψυχής, μα και η φυλλωσιά που στολίζει το δέντρο και τους καρπούς του. Δεν είναι, όμως, ο καρπός. Δεν είναιι το Φως. Ενώ, λοιπόν, χρειάζεται η κλασική παιδεία, ωστόσο , θέλει διάκριση, για να μπορέσει κανείς να ξεχωρίσει μέσα της τα όσα κρύβονται, που φθείρουν αντί να ωφελούν. Προτρέπει, λοιπόν, τους νέους να ακούν τους ποιητές μόνο όταν μιλούν λόγον καλόν. Αντιθέτως, να κλέινουν τα αυτιά τους στα όσα αυτοί, οι πεζογράφοι και οι ρήτορες λέγουν και πράττουν. Διότι, ούτε οι ανομίες των θεών των, ούτε τα ψέματα, ούτε τίποτα άλλο τέτοιο βοηθούν την αρετή. Γι΄αυτό ως μέλισσες να παίρνουν το νέκταρ της αρετής από τους παραπάνω και να αφήνουν το βλαβερό καταμέρος, τους προτρέπει, μ΄αυτή ακριβώς την ποιητικότητα του και δεξιοτεχνία του λόγου του. Εξαίρει, δε, τα λεγόμενα των φιλοσόφων ξεκινώντας από την προτροπή του Ησιόδου να ακολουθεί κανείς τον δρόμο της αρετής, που είναι δύσβατος μα και όμορφος συνάμα και το τέλος του δίνει ζωή και όχι τον της κακίας δρόμο, που πουθενά δεν οδηγεί. Έπειτα αναφέρεται στον Όμηρο και το παράδειγμά του με τον Οδυσσέα, τον οποίον και ζήλευσαν οι Φαίακες στην αρετή, διότι παρά την γύμνια του ήταν με την αρετή ενδεδυμένος. Και έπειτα τα όσα λέει ο Θέογνις απριθμεί και την ιστορία του Ηρακλή, που ο Πρόδικος ο Κείος μας πληροφορεί. Μεταξύ κακίας και αρετής ο Ηρακλής διάλεξε την δεύτερη, παρότι δεν του υποσχόταν καλοπέραση όπως η πρώτη, αλλά διαλέγοντας αυτή έγινε θεός.
ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ- «ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΕΞ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΩΦΕΛΟΙΝΤΟ ΛΟΓΩΝ»- Νοηματική απόδοδη.
Τι να κάνει κανείς τα λόγια, όμως, λέγει ο Μ. Βασίλειος αν αυτά από τις πράξεις δεν συνοδεύονται; Και για να δειξει τέτοιες πράξεις και παραδείγματα αρετής θα αναφέρει πάλι μερικά κατορθώματα τέτοια αρχαίων ανδρών. Διότι, τα λόγια μοιάζουν με μια ζωγραφιά, όπως χαρακτηριστικά λέγει, αλλά οι πράξεις με το προτότυπο, που απεικονίζει η ζωγραφιά. Ξεκινά με τον Περικλή, ο οποίος δείχνοντας το μεγαλέιο της ψυχής του σ΄αυτόν, που τον εξύβρισε, διέταξε να του φωτίσουν τον δρόμο, όταν έφευγε απομακαμωμένος το βράδυ από την πόλη, δείχνοντας ίσως, πως πρέπει να φαίρεται κανείς στους συκοφάντες του. Έπειτα αναφέρει τον Ευκλείδη, ο οποίος υποσχέθηκε να απαλλάξει από την οργή του αυτόν, που ήθελε να τον σκοτώσει. Υπόδειγμα θα έλεγε κανείς, πραότητος. Συνεχίζει, δε, με το Σωκράτη. Αυτός καθόταν να τον χτυπάει κάποιος όσοτου βγάλει όλο του θυμό του. Κι εδώ το αντιπαθέτει με το λεχθέν υπό του Ιησού, να γυρίζει κανείς και από την άλλη το μάγουλο όταν του χτυπούν το ένα, κάνοντας φυσικά αναφορά στην Αγία Γραφή. Αλλά, δεν μπορεί να μην αναφέρει και τον Μέγα Αλέξανδρο, οποίος έδειξε ευαγγελικό ήθος και υπακοή στην Γραφή, που λέει ότι αυτός που θα κοιτάξει γυναίκα και θα την επιθυμήσει ήδη εμοίχευσε, με το να μην καταδεχθεί να κοιτάξει τις κόρες του Δαρείου μετά την νίκη του υπέρ αυτού. Σκοπός και της δικής μας ζωής, λοιπόν, είναι το στεφάνι, το οποίο θα κατακτήσουμε με κόπο και αγώνα, μαζεύοντας εφόδια και από τα των αρχαίων. Όπως κάθε επαγγελματίας, για παράδειγμα ο χαλκεύς, ο τοξότης , ο καπετάνιος, όπως χαρακτηριστηκά λέει έχουν ένα στόχο στο επάγγελμά τους, έτσι και εμείς έχουμε στόχο στην ζωή μας. Αλλά, για να τον πετύχουμε πρέπει να μείνουμε προσηλωμένοι σ΄αυτόν και να αποφεύγουμε τις άσκποπες ενέργειες. Διότι, καμία ωφέλεια δεν θα είχαν ο Πολυδάμας και ο Μίλων, οι αθλητές, αν άφηναν τα γυμνάσματα τους να τρέχουν στους αυλούς, ούτε ο Τιμόθεος ο αυλήτης θα μπορούσε με την μουσική του να συνεπάρει τον Μέγα Αλέξανδρο αν δεν είχε επιδοθεί πλήρως σ΄αυτή και έτρεχε στις παλαίστρες. Όμως, συνεχίζει κορυφώνοντας τις αναφορές σε παραδείγματα, είναι δύσκολο κανείς να πετύχει τον σκοπό του λαμβάνοντας το στεφάνι της αρετής, όπως έιναι δύσκολο και κοπιώδες ο αθλητής να γίνει πρωταθλητής. Καταδεικνύει βέβαια την τρυφηλή ζωή με το παράδειγμα του Σαρδανάπαλου, αναφερόμενος στον σοφό Πιττακό, ο οποίος σημειώνει το πόσο δύσκολο είναι να είναι κανείς καλός άνθρωπος. Ανόητος και άξιος τιμωρίας, ωστόσο, είναι εκείνος, που για λίγη ακηδεία και εξ΄ιδίας θελήσεως θα απορρίψει το καλό και θα ακουλουθήσει το κακό. Με δυναμισμό τονίζει, έπειτα, πως κανείς πρέπει να μεριμνά για την ψυχή και να δίνει στο σώμα μόνο όσα του είναι απαραίτητα κι όχι αυτά, που το ευχαριστούν.
ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ- «ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΕΞ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΩΦΕΛΟΙΝΤΟ ΛΟΓΩΝ»- Νοηματική απόδοδη.
Απαρυθμεί , δε, τα παραδείγματα των όσων είναι προσκολημένοι στην τροφή, την ενδυμασία και άλλα πάθη, σημειώνοντας πως δεν έχουν συναίσθηση της ανθρώπινης αξίας όσοι τα έχουν. Με δρυμίτατες αναφορές επισημαίνει τι είναι αυτή η κάθαρση των παθών, που δίνει το φως, για να κατανοήσει κανείς την αξία του. Αποχή από την γύμνια, τις σωματικές ηδονές και την διεφθαρμένη μουσική, την οποία αντιπαραθέτει με τους ψαλμούς του Δαυίδ, που σε αντίθεση με την πρώτη τρέφουν την ψυχή. Αναφέρεται έπειτα και στις λοιπές αισθήσεις της όσφρησης, της αφής και τις γεύσεως, χαρακτηρίζοντας τις δύο τελευταίες ώς κτηνώδης. Με αναφορές στους αρχαίους πάλι, Πλάτωνα και Πυθαγόρα υποστηρίζει την άσκητικότητα του σώματος προς χαλιναγώγηση των παθών και την επιμέλεια της ψυχής. Διότι,με έρμαιο ηνίοχο, που τα αφινιασμένα άλογα τον οδηγούν στο γκρεμό εικονογραφεί τον παραδωμένο στη πλαδαρή ζωή. Ο τελευταίος δεν χορταίνει από ηδονές διότι, κατά τον Σόλων «Στὸν ἀνθρώπινο πλοῦτο τέρμα φανερὸ δὲν ὑπάρχει», ενώ ο ασκητικός περιφρονεί τις απολαύσεις και τον πλούτο και δια τούτο τον εξυμνεί. Καυτηριάζει, τέλος την αποδοχή των επαίνων και όσους αλλάζουν γνώμες για να γίνονται ευάρεστοι, ομοιάζοντας στον ομηρικό Πρωτέα. Ως παραδείγματα, δε, άξιων πλουσίων ανθρώπων, που δεν καυχόταν για τον πλούτο τους επειδή τον είχαν, αναφέρει τον Φειδία και τον Πολύευκτο,επειδή ήξεραν να τον διαχειρίζονται, δίνοντας έτσι και πάλι ένα τόνο θετικής επιρροής των νέων από τους αρχαίους. Κλείνοντας την ομιλία του ο Μέγας Βασίλειος «ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΕΞ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΩΦΕΛΟΙΝΤΟ ΛΟΓΩΝ», με τον πάντοτε ποιητικό του λόγο, τους καλεί να γίνουν ποτάμια, που θα γεμίζουν παιρνόντας από παραποτάμους με γνώσεις. Γνώσεις και εφόδια από την κλασική παιδέια, τα οποία ως σκιά έρχονται να δουν το Φώς των Γραφών και να δώσουν την αρετή. Αυτήν, η οποία αξίζει πολύ περισσότερα από έτη πολλά, καθώς δίδει υγεία στην ψυχή και βλέπει αυτή τον Θεό. Αυτήν, άλλωστε, πρότεινε και ο Βιός στον γιό του, όταν τον ρώτησε τι θέλει να κάνει για να τον ευχαριστήσει. Να φυλλάξει την αρετή για τα γυρατια του. Αυτή, προτεινει και ο Μέγας Βασίλειος να φυλάξουν και να συνηθίσουν να ζουν ενάρετα με χαρά, καθώς λέει και ο Πυθαγόρας, για να μην τυχόν και αρρωστήσουν θανάσιμα και ο γιατρός δεν μπορεί πλεόν να τους φανεί χρήσιμος, γιατί οι ίδιοι τον έχουν απορρίψει.
Η ευαισθησία του χαρακτήρα του, το ευφυέσττο του νου του, η διακριτικότητα του είναι του,αλλά και ο δυναμισμός του αποτυπώνονται, τόσο στην ζωή του, όσο και πίσω από της λέξεις του έργου αυτού, ώστε αξίως να τιμάται έως και σήμερα ως ο Μέγας Βασίλειος.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.
- Χρήστου, Κ. Παναγιώτης, «Ο Μέγας Βασίλειος», Ελληνική Πατρολογίας Δ΄, Θεσσαλονίκη 2006.
- Αραμπατζής, Αθ. Χρήστος, «Θέματα Εκκλησιαστική Γραμματολογίας και Πατερικής Ερμηνευτικής», Collecta Academica IV, εκδ. Ostracon, Θεσσαλονίκη 2014.
- Γεώργιος,Α. Τσανάκας, «Βασίλειος Άγιοι και Ομολογητές, Ο Μέγας (329/330-370), Μ.Ο.Χ.Ε. 4, Αθήνα 2010.
- Βασίλειος ο Μέγας, «Προς τους νέους»,PG 31, 564C-589A.
[1] Χρήστου, Κ. Παναγιώτης, «Ο Μέγας Βασίλειος», Ελληνική Πατρολογίας Δ΄, Θεσσαλονίκη 2006, σελ.20-104.
[2] Γεώργιος,Α. Τσανάκας, «Βασίλειος Άγιοι και Ομολογητές, Ο Μέγας (329/330-370), Μ.Ο.Χ.Ε. 4, Αθήνα 2010, σελ. 33-42.
[3] Αραμπατζής, Αθ. Χρήστος, «Θέματα Εκκλησιαστική Γραμματολογίας και Πατερικής Ερμηνευτικής», Collecta Academica IV, εκδ. Ostracon, Θεσσαλονίκη 2014, σελ. 114-121.
[4] Χρήστου, Κ. Παναγιώτης, «Ο Μέγας Βασίλειος», Ελληνική Πατρολογίας Δ΄, Θεσσαλονίκη 2006, σελ.20-104.